Grondonteiening
Onteiening sonder vergoeding in Suid-Afrika verteenwoordig 'n ongekende bedreiging vir eiendomsregte.
Inleiding
In Januarie 2025 het President Cyril Ramaphosa Suid-Afrika se nuwe Onteieningswet onderteken.
Hierdie wetgewing stel "onteiening sonder vergoeding" voor en brei die vermeende regverdiging vir die onteiening van private eiendom aansienlik uit.
Hierdie wet beweeg ook weg van die internasionaal aanvaarde standaarde.
Verduideliking van die Onteieningswet
Die Onteieningswet stel sleutelaspekte voor, wat 'n ongekende bedreiging vir eiendomsregte inhou.
In die meeste lande word onteiening van private eiendom vir die "openbare doel" (bou van paaie, hospitale) geregverdig en aan billike markwaarde gekoppel.
In die vorige weergawe van die wet het Suid-Afrika aan hierdie standaarde voldoen.
Die nuwe wet brei egter die veronderstelde regsgronde vir onteiening uit en wyk af van billike markwaarde onder sekere omstandighede.
Eerstens stel die wet die begrip van "openbare belang" bekend.
Hierdie definisie maak voorsiening vir onteiening, gebaseer op die beweerde aanspraak van "historiese rassediskriminasie" of die bevordering van "gelyke toegang tot hulpbronne."
Hierdie vae, ope definisie brei die omvang van die veronderstelde regsgronde vir onteiening aansienlik uit.
Tweedens stel die wet ook "nul-vergoeding" daar, ook bekend as "zero-vergoeding".
Al beweer sommige staatsamptenare dat dit tegnies steeds ’n waarde van vergoeding behels, is die finale waarde nul (oftewel nul Rand). Die wet maak ook voorsiening vir sodanige onteiening sonder vergoeding onder sekere omstandighede.
Die regering kan byvoorbeeld grond neem as daar bepaal is dat die "eienaar se hoofdoel nie is om die grond te ontwikkel nie, maar om voordeel te trek uit markaanwas."
Enige ontwikkelaar wat grond tydens beplanningsfases hou, of wag op permitte, kan van "spekulasie" beskuldig word, wat munisipaliteite dan in staat stel om ontwikkelingsgrond vir nul-vergoeding te onteien.
Hierdie bepaling is klaarblyklik uiters vatbaar vir misbruik.
Die wet noem tans vier sulke omstandighede, maar bepaal ook uitdruklik dat die redes vir onteiening van grond sonder vergoeding "nie beperk is tot" hierdie omstandighede nie.
Regstegnies is die redes vir onteiening dus onbepaalbaar.
Ekurhuleni-grondonteieningstoetsgeval
In September 2025 het Sakeliga 'n belangrike geval van onteiening sonder vergoeding bekend gemaak.
Die ANC-beheerde Ekurhuleni-metroraad (oostelike Johannesburg) in Gauteng het 'n 34-hektaar eiendom bekend as Gedeelte 406 van die plaas Driefontein vir nul-vergoeding onteien.
Ten spyte daarvan dat die onteiening in Februarie 2019 onder die vorige weergawe van die wet plaasgevind het, dien dit as 'n kritiese toetsgeval.
Die argument wat deur die Ekurhuleni-munisipaliteit gevoer word, poog om Artikel 25 van die Grondwet uit te daag.
Artikel 25 van die Grondwet vereis dat die onteiening van private eiendom 'onderworpe aan vergoeding' moet wees wat 'billik en regverdig' is, met markwaarde as 'n sleuteloorweging.
Die Driefontein-hofsaak is geskeduleer vir Februarie 2026.
Die proses is die straf
Sommige individue glo vas dat hulle steeds beskerming geniet onder die nuwe wet, en dat die howe die misbruik van die wet sal voorkom.
In Suid-Afrika lyk die werklikheid egter anders.
Individue wat sulke onteiening sonder vergoeding in die gesig staar, kan die saak wel hof toe neem.
Met hofsake wat egter dikwels jare neem om afgehandel te word, stygende regskoste en die verlies van beheer oor die eiendom in die tussentyd, verteenwoordig die proses in sigself onherstelbare skade.
Verwante Persverklarings & Artikels
Source block homePageFeaturedItemsBlock (id fhMn1nvJM0wmm63Yd7eYu) was not mapped during migration. Editors: please re-author or remove.
Wat doen Sakeliga?
Ons regspan berei litigasie voor oor die Onteieningswet 13 van 2024.
Daarbenewens het ons die DA, VF+ en IVP uitgenooi om deel te neem aan besprekings oor toepaslike politieke maatreëls. Dit is die partye in die huidige regerende koalisie wat verlede jaar teen die Onteieningswet gestem het.
Ons het ook plaaslike handelsverteenwoordigers van buitelandse sendings in Suid-Afrika op hoogte gebring.
Ons monitor ander gevalle van onteiening en sal eiendomsontwikkelingsmaatskappye en verwante ondernemings op hoogte bring met die oog op gekoördineerde beskermingsmaatreëls.
Bly Ingelig
Source block blockNewsletterCta (id 1KrOZb8YPgLpbiDVkKuTXf) was not mapped during migration. Editors: please re-author or remove.